ഉറക്കമില്ലായ്മ (അനിദ്ര) — ആയുർവേദ ചികിത്സ & ശിരോധാര

ആയുർവേദ ശാസ്ത്രപ്രകാരം ജീവിതത്തെ ആരോഗ്യത്തോടെ നിലനിർത്തുന്ന മൂന്ന് അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളാണ് ത്രയോപസ്തംഭങ്ങൾ - ആഹാരം (ഭക്ഷണം), നിദ്ര (ഉറക്കം), ബ്രഹ്മചര്യം (ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം). ചരക സംഹിത സൂത്രസ്ഥാനത്തിൽ ഇവയെ വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്. ഈ മൂന്നും കൃത്യമായി പാലിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാത്രമേ ശരീരവും മനസ്സും സന്തുലിതമായി പ്രവർത്തിക്കുകയുള്ളൂ. നിദ്ര എന്നത് വെറും വിശ്രമമല്ല; ശരീരത്തിലെ സപ്തധാതുക്കളെ (രസം മുതൽ ശുക്രം വരെ) പോഷിപ്പിക്കുകയും, മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുകയും, ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ ശാരീരിക-മാനസിക പ്രക്രിയയാണ്. ഈ സ്വാഭാവിക ഉറക്കം നഷ്ടപ്പെടുകയോ, ക്രമരഹിതമാവുകയോ ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് അനിദ്ര എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ചരകൻ ഇതിനെ വാതജ വ്യാധിയായി തരംതിരിക്കുന്നു, കാരണം ഉറക്കത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം പ്രധാനമായും വാത ദോഷത്തിന്റെ, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രാണവായുവിന്റെയും വ്യാനവായുവിന്റെയും, കൈകളിലാണ്. ഒപ്പം ടമോ ഗുണം സ്വാഭാവികമായി ഉറക്കത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ, മനസ്സിലെ ത്രിഗുണങ്ങളുടെ (സത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്) സന്തുലനവും ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. ആധുനിക ജീവിതശൈലിയിൽ അനിദ്ര ഒരു സാധാരണ പ്രശ്നമായി മാറിയിരിക്കുന്നു - ജോലിസംബന്ധമായ സമ്മർദ്ദം, ക്രമരഹിതമായ ഭക്ഷണ-ഉറക്ക സമയങ്ങൾ, മാനസിക ഉത്കണ്ഠ എന്നിവ ഇതിന് കാരണമാകുന്നു. ആയുർവേദം ഇതിനെ ഒരു ലക്ഷണം മാത്രമായല്ല, മറിച്ച് ശരീരത്തിലെ ദോഷ-മന:സ്ഥിതി അസന്തുലനത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമായാണ് കാണുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ചികിത്സയും കേവലം ഉറക്ക ഗുളികകളിൽ ഒതുങ്ങാതെ, മൂലകാരണമായ വാത-മന: അസന്തുലനത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്നതിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ശരിയായ നിദ്ര ലഭിക്കാത്തവർക്ക് ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ ഓർമ്മക്കുറവ്, രോഗപ്രതിരോധശേഷിക്കുറവ്, ഹൃദയസംബന്ധമായ പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവ വരാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് ചരകൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു.

അനിദ്രയുടെ മൂലകാരണം മിക്കപ്പോഴും വാത ദോഷത്തിന്റെ വർദ്ധനവാണ്. വാതം ശരീരത്തിൽ ചലനത്തെയും നാഡീവ്യൂഹത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനാൽ, ഇത് ക്ഷോഭിക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് അസ്വസ്ഥമാവുകയും ചിന്തകൾ കുതിച്ചുപായുകയും ചെയ്യും. അമിതമായ ചിന്ത, ആശങ്ക, ഭയം, ദുഃഖം, ദുഃഖാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം മനസ്സിലെ രജോഗുണത്തെ വർദ്ധിപ്പിച്ച് ഉറക്കത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു. അതേസമയം അമിതമായ തമോഗുണം അലസതയും പകൽ ഉറക്കവും ഉണ്ടാക്കി രാത്രി ഉറക്കത്തിന്റെ താളം തെറ്റിക്കുന്നു. ആധുനിക ജീവിതശൈലിയിൽ മൊബൈൽ ഫോൺ, ലാപ്ടോപ്പ്, ടെലിവിഷൻ തുടങ്ങിയ ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങളുടെ നീല വെളിച്ചം (ബ്ലൂ ലൈറ്റ്) തലച്ചോറിനെ ഉണർവിലാക്കി വാതത്തെ കൂടുതൽ ക്ഷോഭിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ആയുർവേദ വൈദ്യന്മാർ നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ക്രമരഹിതമായ ദിനചര്യ, വൈകി ഭക്ഷണം കഴിക്കൽ, രാത്രി വൈകി ഉറങ്ങൽ, ജോലിസമയത്തിന്റെ ക്രമമില്ലായ്മ (ഷിഫ്റ്റ് ജോലി) എന്നിവയും വാതത്തെ ബാധിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകങ്ങളാണ്. കാപ്പി, ചായ, കോള പോലുള്ള കഫീൻ അടങ്ങിയ പാനീയങ്ങൾ വൈകുന്നേരം കഴിക്കുന്നത് നാഡീവ്യൂഹത്തെ ഉത്തേജിപ്പിച്ച് ഉറക്കം വരാതിരിക്കാൻ കാരണമാകുന്നു. അമിതമായി എരിവുള്ളതും, കൊഴുപ്പ് കൂടിയതും, ദഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ ഭക്ഷണം രാത്രി വൈകി കഴിക്കുന്നതും അഗ്നിയെ ബാധിച്ച് ഉറക്കത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തും. കുടുംബപരമായ വേർപാടുകൾ, സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദം, ജോലിസ്ഥലത്തെ പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ദീർഘകാല മാനസിക ഉത്കണ്ഠയും ദുഃഖവും ഹൃദയത്തിലും മനസ്സിലും വാതത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി ദീർഘകാല അനിദ്രയായി മാറാം.

അനിദ്ര പല രീതികളിൽ പ്രകടമാകാം. ചിലർക്ക് കിടക്കയിൽ കിടന്നാലും മണിക്കൂറുകളോളം ഉറക്കം വരാതെ ചിന്തകൾ കൊണ്ട് മനസ്സ് നിറയും - ഇതിനെ സ്ലീപ്പ് ഓൺസെറ്റ് ഇൻസോംനിയ എന്ന് പറയാം. മറ്റു ചിലർക്ക് ഉറങ്ങിയാലും രാത്രിയിൽ പലതവണ ഉണരുകയും, വീണ്ടും ഉറങ്ങാൻ പ്രയാസപ്പെടുകയും ചെയ്യും - ഇത് സ്ലീപ്പ് മെയിന്റനൻസ് ഇൻസോംനിയ ആണ്. ചിലർക്ക് അതിരാവിലെ ഉണരുകയും വീണ്ടും ഉറങ്ങാൻ കഴിയാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയുമുണ്ട്. ആയുർവേദത്തിൽ ഇവയെ പ്രധാനമായി രണ്ടായി തിരിക്കാം - ക്ഷീണ നിദ്ര, അതായത് ഉറക്കത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം കുറഞ്ഞ്, ഉണർന്നാലും ഉന്മേഷം തോന്നാത്ത അവസ്ഥ, രണ്ടാമത്തേത് പൂർണ്ണമായ അനിദ്ര, അതായത് ഉറക്കം തീരെ ലഭിക്കാത്തതോ വളരെ കുറഞ്ഞതോ ആയ അവസ്ഥ. ഇവ കൂടാതെ താൽക്കാലിക അനിദ്ര (അക്യൂട്ട്), ദീർഘകാല അനിദ്ര (ക്രോണിക്) എന്നിങ്ങനെയും തരംതിരിക്കാം. ഒരാഴ്ചയോ രണ്ടാഴ്ചയോ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന താൽക്കാലിക അനിദ്ര പലപ്പോഴും മാനസിക സമ്മർദ്ദമോ യാത്രകളോ കാരണമായുണ്ടാകാം. എന്നാൽ മൂന്ന് മാസത്തിലേറെ തുടരുന്ന ദീർഘകാല അനിദ്ര ശരീരത്തിലെ ആഴത്തിലുള്ള വാത-പിത്ത അസന്തുലനത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. പകൽ സമയത്തെ ക്ഷീണം, ഏകാഗ്രതക്കുറവ്, ദേഷ്യം, തലവേദന, കണ്ണിന് ചുറ്റും കറുപ്പ്, ദഹനക്കുറവ്, മാനസിക അസ്വസ്ഥത എന്നിവ അനിദ്രയോടൊപ്പം സാധാരണയായി കാണപ്പെടുന്ന ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ഈ ലക്ഷണങ്ങളുടെ തീവ്രതയും ദൈർഘ്യവും അനുസരിച്ചാണ് ചികിത്സാ പദ്ധതി ആയുർവേദ വൈദ്യൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നത്.

അനിദ്രയ്ക്കുള്ള ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ ആയുർവേദ ചികിത്സകളിൽ ഒന്നാണ് ശിരോധാര. കേരളത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത പഞ്ചകർമ്മ ചികിത്സാ പദ്ധതിയിൽ വളരെ പ്രാധാന്യമുള്ള ഈ ചികിത്സയിൽ, നെറ്റിത്തടത്തിന് മുകളിലായി ഒരു നിശ്ചിത ഉയരത്തിൽ നിന്ന് തുടർച്ചയായി ഔഷധദ്രാവകം ധാരയായി ഒഴുക്കുന്നു. ക്ഷീരധാര (പാൽ ഉപയോഗിച്ചുള്ളത്), തൈലധാര (ഔഷധ എണ്ണ ഉപയോഗിച്ചുള്ളത്) എന്നിവയാണ് അനിദ്രയ്ക്ക് സാധാരണ ഉപയോഗിക്കുന്ന രീതികൾ. ഇത് നാഡീവ്യൂഹത്തെ ശാന്തമാക്കി, തലച്ചോറിലെ വാതത്തെ ശമിപ്പിച്ച്, ആഴത്തിലുള്ള വിശ്രമം പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു. ഒപ്പം ശിരോഭ്യംഗം (തലയിൽ ഔഷധ എണ്ണ ഉപയോഗിച്ചുള്ള മസാജ്) ചെയ്യുന്നത് രക്തയോട്ടം വർദ്ധിപ്പിച്ച് മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുന്നു. കാലുകളിലെ പാദാഭ്യംഗം (പാദമസാജ്) വാതത്തെ താഴേക്ക് നയിച്ച് ശരീരത്തെ വിശ്രമാവസ്ഥയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ സഹായിക്കുന്നു; ഇത് രാത്രി ഉറങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് ചെയ്യുന്നത് വളരെ ഫലപ്രദമാണ്. കടുത്ത അനിദ്ര ഉള്ളവർക്ക് ശിരോബസ്തി എന്ന ചികിത്സയും നിർദ്ദേശിക്കാറുണ്ട് - തലയിൽ ഒരു തൊപ്പി പോലുള്ള ഉപകരണം വച്ച് അതിനുള്ളിൽ ഔഷധ എണ്ണ കുറച്ചു നേരം നിർത്തിവയ്ക്കുന്ന ഈ ചികിത്സ വാതത്തെ ആഴത്തിൽ ശമിപ്പിക്കും. നാസ്യ ചികിത്സ, അതായത് മൂക്കിലൂടെ ഔഷധ എണ്ണയോ നെയ്യോ കയറ്റുന്ന രീതി, തലച്ചോറിനെ നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്ന വാതത്തെ ശമിപ്പിക്കാൻ സഹായകമാണ്. ഈ ചികിത്സകളെല്ലാം യോഗ്യതയുള്ള ആയുർവേദ വൈദ്യന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ, വ്യക്തിയുടെ പ്രകൃതി അനുസരിച്ച് ക്രമീകരിച്ച് ചെയ്യേണ്ടതാണ്. സാധാരണയായി 7 മുതൽ 14 ദിവസം വരെ തുടർച്ചയായി ചെയ്യുന്ന ശിരോധാര കോഴ്സ് ദീർഘകാല ഫലം നൽകും.

അനിദ്രയ്ക്ക് ആയുർവേദത്തിൽ പല ഫലപ്രദമായ ഔഷധങ്ങളും വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അശ്വഗന്ധ ശരീരത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദപ്രതിരോധശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും നാഡീവ്യൂഹത്തെ ശാന്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രധാന രസായന ഔഷധിയാണ്. ബ്രാഹ്മി മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും മാനസിക സമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജടാമാംസി പണ്ട് മുതൽക്കേ ഉറക്കമില്ലായ്മയ്ക്കുള്ള മുഖ്യ ഔഷധിയായി ഉപയോഗിച്ചു വരുന്നു; ഇത് നാഡീവ്യൂഹത്തെ നേരിട്ട് ശാന്തമാക്കുന്ന ഗുണമുള്ളതാണ്. സർപ്പഗന്ധ എന്ന ഔഷധി ശക്തമായ ശാന്തീകരണ ഗുണമുള്ളതാണെങ്കിലും, ഇത് രക്തസമ്മർദ്ദത്തെ ബാധിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ളതിനാൽ വൈദ്യന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാവൂ. തഗരം എന്ന ഔഷധിയും പരമ്പരാഗതമായി ഉറക്കത്തിന് സഹായകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവ കൂടാതെ, സാരസ്വതാരിഷ്ടം, അശ്വഗന്ധാരിഷ്ടം എന്നീ ആരിഷ്ട ഔഷധങ്ങൾ ദഹനത്തെ സഹായിച്ചുകൊണ്ട് തന്നെ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുന്നു - ഇവ ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം നിശ്ചിത അളവിൽ കഴിക്കാവുന്നതാണ്. മാനസാമിത്ര വടി എന്ന ഗുളിക രൂപത്തിലുള്ള ഔഷധം മാനസിക അസ്വസ്ഥത, ഉത്കണ്ഠ, അനിദ്ര എന്നിവയ്ക്കായി പ്രത്യേകം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതാണ്. സർപ്പഗന്ധ ഘന വടിയും കടുത്ത അനിദ്ര ഉള്ളവർക്ക് വൈദ്യൻ നിർദ്ദേശിക്കാറുണ്ട്. ഈ എല്ലാ ഔഷധങ്ങളും വ്യക്തിയുടെ പ്രകൃതി, ദോഷസ്ഥിതി, മറ്റ് ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവ പരിഗണിച്ച് യോഗ്യതയുള്ള ആയുർവേദ വൈദ്യൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്ന അളവിലും കാലയളവിലും മാത്രമേ കഴിക്കാവൂ. സ്വയം ചികിത്സ, പ്രത്യേകിച്ച് സർപ്പഗന്ധ പോലുള്ള ശക്തിയേറിയ ഔഷധികളുടെ കാര്യത്തിൽ, ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.

ലളിതമായ വീട്ടുചികിത്സകൾ പലപ്പോഴും ചെറിയ തോതിലുള്ള അനിദ്രയ്ക്ക് നല്ല ഫലം നൽകാറുണ്ട്. രാത്രി ഉറങ്ങുന്നതിന് അരമണിക്കൂർ മുൻപ് ഒരു ഗ്ലാസ് ചൂടുള്ള പാലിൽ ഒരു നുള്ള് ജാതിക്കായ്‌പ്പൊടിയും കുറച്ച് കുങ്കുമപ്പൂവും ചേർത്ത് കുടിക്കുന്നത് പരമ്പരാഗതമായി അനിദ്രയ്ക്ക് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ലളിത പ്രതിവിധിയാണ്. ജാതിക്കായിലെ ഗുണങ്ങൾ നാഡീവ്യൂഹത്തെ ശാന്തമാക്കുകയും, കുങ്കുമപ്പൂവ് മനസ്സിന് സ്വസ്ഥത നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉറങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് തലയോട്ടിയിലും കാൽപ്പാദങ്ങളിലും ചെറുചൂടുള്ള വെളിച്ചെണ്ണ പുരട്ടി മൃദുവായി തടവുന്നത് ശരീരത്തിലെ വാതത്തെ ശമിപ്പിച്ച് വേഗത്തിൽ ഉറക്കം കൊണ്ടുവരാൻ സഹായിക്കും - ഇത് ദിവസവും രാത്രി ചെയ്യുന്ന ഒരു ശീലമാക്കുന്നത് ഉത്തമമാണ്. ബ്രാഹ്മി ഇല ഉണക്കി തയ്യാറാക്കിയ ചായ രാത്രി കുടിക്കുന്നത് മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കാൻ സഹായകമാണ്. ചെറി പഴത്തിന്റെ ജ്യൂസിൽ സ്വാഭാവികമായി മെലറ്റോണിൻ എന്ന ഉറക്ക ഹോർമോണിന്റെ അളവ് കൂടുതലായതിനാൽ, ഇത് പതിവായി കുടിക്കുന്നത് ഉറക്കത്തിന്റെ താളം ക്രമപ്പെടുത്താൻ സഹായിക്കുമെന്ന് പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചമോമൈൽ പൂവും തുളസി ഇലയും ചേർത്ത് തിളപ്പിച്ച ചായ രാത്രി കുടിക്കുന്നത് മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കി വേഗത്തിൽ ഉറക്കം കൊണ്ടുവരും. ഇവ കൂടാതെ, ഉറങ്ങുന്ന മുറി ശാന്തവും ഇരുട്ടും തണുപ്പുമുള്ളതാക്കി വയ്ക്കുന്നതും, കിടക്കുന്നതിന് മുൻപ് ദീർഘമായ ശ്വാസോച്ഛ്വാസം ചെയ്യുന്നതും ഈ വീട്ടുചികിത്സകളോടൊപ്പം പരിശീലിക്കുന്നത് നല്ല ഫലം നൽകും.

അനിദ്ര പരിഹരിക്കുന്നതിൽ ദിനചര്യയ്ക്ക് അതിപ്രധാനമായ പങ്കുണ്ട്. ആയുർവേദപ്രകാരം ശരീരത്തിന് ഒരു സ്വാഭാവിക താളമുണ്ട്, ഇതിനെ ദിവസവും ഒരേ സമയങ്ങളിൽ പിന്തുടരുന്നത് വാതത്തെ സന്തുലിതമാക്കി ഉറക്കത്തെ സ്വാഭാവികമാക്കും. രാത്രി ഒൻപത് മണിക്ക് ശേഷം മൊബൈൽ ഫോൺ, ടിവി, ലാപ്ടോപ്പ് തുടങ്ങിയ സ്ക്രീനുകൾ പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കുന്ന സ്ക്രീൻ കർഫ്യൂ ശീലമാക്കുന്നത് വളരെ പ്രധാനമാണ്; ഇവയിൽ നിന്നുള്ള നീല വെളിച്ചം തലച്ചോറിലെ മെലറ്റോണിൻ ഉത്പാദനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തി വാതത്തെ ക്ഷോഭിപ്പിക്കും. അത്താഴം ഏഴ് മണിക്ക് മുൻപ് കഴിക്കുകയും, ലഘുവായി ദഹിക്കാൻ എളുപ്പമുള്ള ഭക്ഷണം മാത്രം കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് അഗ്നിയെ സഹായിച്ച് ഉറക്കത്തിന് വഴിയൊരുക്കും. ഉറങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് പാദാഭ്യംഗം ഒരു ദിനചര്യാ ഘടകമായി ശീലമാക്കുന്നത് - ചൂടുള്ള വെളിച്ചെണ്ണ കൈപ്പത്തിയിൽ എടുത്ത് കാൽപ്പാദങ്ങളിൽ വൃത്താകൃതിയിൽ തടവുന്നത് - ശരീരത്തെ വിശ്രമാവസ്ഥയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരും. രാത്രി പത്ത് മണിക്ക് മുൻപ് ഉറങ്ങാൻ കിടക്കുന്നത് ആയുർവേദപ്രകാരം ഏറ്റവും ഉത്തമമാണ്, കാരണം ഈ സമയത്ത് ശരീരത്തിൽ കഫദോഷം സ്വാഭാവികമായി പ്രബലമാവുകയും ഉറക്കം എളുപ്പമാവുകയും ചെയ്യും. ഇരുട്ടുള്ള, ശാന്തമായ, തണുപ്പുള്ള മുറിയിൽ ഉറങ്ങുന്നത് ഉറക്കത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തും. ഉറങ്ങാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ ക്ലോക്കിലേക്ക് ഇടയ്ക്കിടെ നോക്കുന്ന ശീലം ഒഴിവാക്കണം - സമയം നോക്കുന്നത് മാനസിക ഉത്കണ്ഠ വർദ്ധിപ്പിച്ച് ഉറക്കത്തെ കൂടുതൽ ദുഷ്കരമാക്കും. ഈ ലളിതമായ ദിനചര്യാ ക്രമീകരണങ്ങൾ സ്ഥിരമായി പിന്തുടരുന്നത് ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ പരിഹാരമാണ്.

യോഗയും ധ്യാനവും അനിദ്രയ്ക്കുള്ള ചികിത്സയിൽ ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്ത ഘടകങ്ങളാണ്. ശവാസനം, അതായത് പുറം കുത്തി കിടന്ന് ശരീരത്തിന്റെ ഓരോ ഭാഗവും ബോധപൂർവ്വം അയവ് വരുത്തുന്ന അഭ്യാസം, ഉറങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് ചെയ്യുന്നത് നാഡീവ്യൂഹത്തെ ആഴത്തിൽ ശാന്തമാക്കും. യോഗ നിദ്ര എന്ന പ്രത്യേക ധ്യാന-വിശ്രമ പദ്ധതി ബോധപൂർവ്വമായ ഉറക്കാവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ച് മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായി ശാന്തമാക്കുന്നു; ഇത് പതിവായി പരിശീലിക്കുന്നവർക്ക് ഉറക്കത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തിൽ വലിയ പുരോഗതി കാണാൻ സാധിക്കും. അനുലോം-വിലോം പ്രാണായാമം, അതായത് മാറി മാറി ഇടത്തും വലത്തും മൂക്കിലൂടെ ശ്വാസം എടുക്കുന്ന രീതി, നാഡീവ്യൂഹത്തിലെ ഇഡ-പിംഗള നാഡികളെ സന്തുലിതമാക്കി വാതത്തെ ശമിപ്പിക്കും. ഭ്രാമരി പ്രാണായാമം, അതായത് വണ്ടിന്റെ മൂളൽ പോലുള്ള ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി ശ്വാസം വിടുന്ന അഭ്യാസം, മനസ്സിനെ പെട്ടെന്ന് ശാന്തമാക്കാൻ വളരെ ഫലപ്രദമായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്; ഉറങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് അഞ്ച് മുതൽ പത്ത് മിനിറ്റ് വരെ ഇത് ചെയ്യുന്നത് നല്ലതാണ്. ത്രാടക ധ്യാനം, അതായത് ഒരു മെഴുകുതിരി നാളത്തിലേക്കോ ഒരു ബിന്ദുവിലേക്കോ ഏകാഗ്രമായി നോക്കിയിരിക്കുന്ന അഭ്യാസം, മനസ്സിലെ അലച്ചിലുകളെ കുറച്ച് ഏകാഗ്രത വർദ്ധിപ്പിക്കും. ഇവയോടൊപ്പം ആധുനിക ശ്വസന സാങ്കേതികതയായ 4-7-8 ബ്രീത്തിംഗ് - നാല് സെക്കൻഡ് ശ്വാസം എടുത്ത്, ഏഴ് സെക്കൻഡ് പിടിച്ചുവച്ച്, എട്ട് സെക്കൻഡ് സാവധാനം വിടുന്ന രീതി - ഒരു അനുബന്ധ പരിശീലനമായി പലരും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഈ യോഗാഭ്യാസങ്ങളും ധ്യാനരീതികളും സ്ഥിരമായി പരിശീലിക്കുന്നത് മരുന്നുകളുടെ ആശ്രയം കുറച്ച് സ്വാഭാവികമായി ഉറക്കം വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കും.